Bỏ "bát cơm sắt" tại Trung Quốc: Tự do nghề nghiệp hay lựa chọn sinh tồn?

Làn sóng 247 triệu người Trung Quốc rời bỏ những công việc ổn định để gia nhập nền kinh tế gig đang phản ánh một sự chuyển dịch sâu sắc về tư duy nghề nghiệp và áp lực sinh tồn.

Tại một bệnh viện đông nghẹt ở Quảng Châu, Zhao Xiaoyu, 25 tuổi, đang nhanh nhẹn điều phối bệnh nhân qua những hành lang chật chội. Dù sở hữu bằng cử nhân điều dưỡng, Xiaoyu không mặc blouse trắng và cũng không nằm trong biên chế bệnh viện. Cô hiện là một “hộ tống y tế” toàn thời gian, chuyên lo liệu mọi thủ tục từ đăng ký, xếp hàng đến lấy kết quả xét nghiệm cho người bệnh thông qua một ứng dụng kết nối dịch vụ.

Với mức thu nhập từ 6.000-8.000 nhân dân tệ (khoảng 875-1.167 USD) mỗi tháng, Xiaoyu chấp nhận sự bấp bênh để đổi lấy quyền chủ động thời gian, thoát khỏi những ràng buộc khắt khe của giờ hành chính. Câu chuyện của cô không hề đơn độc, mà là một lát cắt điển hình cho xu hướng tái định nghĩa sự nghiệp của hàng triệu thanh niên Trung Quốc hiện nay.

Cú xoay trục lịch sử: Từ “bát cơm sắt” đến kỷ nguyên linh hoạt

Số liệu tính đến quý III/2025 cho thấy một con số gây sốc: khoảng 247 triệu người đang làm việc theo mô hình linh hoạt, chiếm tới 30% tổng lực lượng lao động. Đặc biệt, nhóm dưới 24 tuổi chiếm hơn một nửa lực lượng này, đánh dấu một sự đảo chiều ngoạn mục về tư duy.

Sự sụp đổ của lý tưởng “biên chế trọn đời”

Trong nhiều thập kỷ, “bát cơm sắt” (những vị trí ổn định trong cơ quan nhà nước hoặc tập đoàn lớn) là mục tiêu tối thượng của mọi người lao động. Tuy nhiên, lý tưởng này đang bị lung lay bởi hai áp lực chính: sự bùng nổ số lượng sinh viên tốt nghiệp khiến tỷ lệ cạnh tranh vào văn phòng trở nên khốc liệt và sự kiệt quệ từ văn hóa làm việc “996” (làm từ 9h sáng đến 9h tối, 6 ngày/tuần). Khi sự ổn định đi kèm với sự vắt kiệt sức lao động, giới trẻ chọn cách thoát ly.

Sự phân hóa trong nền kinh tế Gig

Thị trường lao động tự do hiện nay chia thành hai thái cực rõ rệt:

• Lao động vật lý: Tài xế công nghệ, shipper, hộ tống y tế… những công việc yêu cầu sự hiện diện trực tiếp.
• Lao động “trên mây”: Tận dụng kinh tế số như livestream, sáng tạo nội dung, lập trình từ xa.

Andrew Liu (29 tuổi), một cựu lập trình viên tại tập đoàn internet lớn, hiện phát triển sản phẩm AI từ xa với thu nhập 400.000-500.000 nhân dân tệ/năm. Với Liu và những người như Bruce Tang (24 tuổi, làm bạn đồng hành du lịch), công việc giờ đây là một phần của lối sống chứ không còn là một cái khung cố định.

Mặt tối của tự do: Khi linh hoạt là “lưới an toàn bất đắc dĩ”

Đằng sau những câu chuyện thành công của các freelancer thu nhập cao là một thực tế khắc nghiệt. Đối với đa số, làm việc tự do không phải là lựa chọn vì đam mê, mà là giải pháp sinh tồn cuối cùng khi cánh cửa việc làm chính thức khép lại.

Nền kinh tế “làm mọi thứ” và sự rẻ rúng của sức lao động

Trên các nền tảng như Xianyu (Alibaba), một dạng “kinh tế vặt” hình thành, nơi người trẻ rao bán mọi dịch vụ từ dắt chó, đổ rác, đón trẻ đến cả dịch vụ “trò chuyện đêm khuya” để điều tra ngoại tình. Đáng báo động hơn, ngay cả giới trí thức như bác sĩ cũng bị cuốn vào vòng xoáy này. Do thu nhập ngành y sụt giảm 30-40%, không ít bác sĩ phải giao đồ ăn sau giờ làm để trả nợ thế chấp nhà.

Bẫy thu nhập thấp và cường độ làm việc cực đoan

Khảo sát năm 2025 chỉ ra một con số nhức nhối: gần 80% lao động nền tảng kiếm được chưa tới 2.000 nhân dân tệ/tháng (thấp hơn mức trung bình quốc gia). Để duy trì mức sống tối thiểu, họ phải làm việc tới 14 giờ/ngày trong khi đơn giá mỗi đơn hàng liên tục bị các thuật toán ép xuống mức thấp nhất.

Vùng xám pháp lý và nỗ lực điều chỉnh từ Bắc Kinh

Rủi ro lớn nhất của mô hình này chính là sự trống rỗng về an sinh. Không hợp đồng, không bảo hiểm, không lương hưu khiến người lao động hoàn toàn đơn độc trước các biến cố. Li Shuai (33 tuổi), một nhà sản xuất video, phải tự trích 1.800 nhân dân tệ mỗi tháng để đóng bảo hiểm tự nguyện nhằm lấp đầy “vùng xám pháp lý” này.

Nhận thấy rủi ro hệ thống, chính phủ Trung Quốc đã công bố kế hoạch 12 điểm vào ngày ²⁷⁄₄ nhằm thiết lập khung bảo vệ cho hơn 200 triệu lao động thời vụ. Trọng tâm của kế hoạch bao gồm:

• Kiểm soát thuật toán: Yêu cầu các nền tảng công nghệ minh bạch hóa “hộp đen” phân bổ công việc để tránh thao túng thu nhập.
• Công bằng lương thưởng: Đảm bảo mức chi trả hợp lý cho lao động gig.
• Xóa bỏ rào cản hành chính: Gỡ bỏ quy định hộ khẩu gắn liền với bảo hiểm y tế và lương hưu để người lao động linh hoạt dễ dàng tiếp cận an sinh xã hội.

Sự can thiệp này cho thấy Bắc Kinh đã thừa nhận: việc làm linh hoạt không còn là hiện tượng nhất thời, mà là một cấu trúc dài hạn của thị trường lao động hiện đại.

Góc nhìn chuyên gia: Việc rời bỏ “bát cơm sắt” không đơn thuần là sự thay đổi sở thích của Gen Z, mà là hệ quả của một thị trường lao động bị bão hòa ở phân khúc cổ cồn trắng. Khi sự ổn định trở thành hàng xa xỉ, freelancer trở thành “chiếc phao cứu sinh” hơn là một lựa chọn tự do. Bài học ở đây là khi cấu trúc kinh tế thay đổi, hệ thống pháp lý và an sinh xã hội phải chuyển mình nhanh hơn để không bỏ lại hàng triệu người trong “vùng xám”.

Liệu mô hình làm việc tự do sẽ trở thành chuẩn mực mới hay chỉ là một giai đoạn quá độ đầy rủi ro? Bạn chọn sự ổn định gò bó hay sự tự do bất định? Hãy chia sẻ quan điểm của bạn ở phần bình luận.